ساميها كه در حدود 3500 قبل از ميلاد به آنجا مهاجرت كردند ، با تمدن عالى سومريها مواجه شدند به نام بابليها و آنهايى كه در شمال مقيم گرديدند به نام آشوريها خوانده شدند . پايتخت بابليها ، بابل و پايتخت آشوريها ، نينوا بود . « 1 » شهر بابل بر دو كرانه رودخانه فرات در جنوب عراق ، در 90 كيلومترى بغداد كنونى بنا شده بود كه امروز به آن حلّه مىگويند . سومريها نخستين قوم از ساكنين بين النهرين بودند كه در فاصله 4500 - 3500 قبل از ميلاد به شهرنشينى روى آوردند و تمدن سومرى را پايه‌ريزى كردند و شهرهاى خود را بر بالاى تپه‌ها و زمينهاى مشرف بر باتلاقهاى بين النهرين ساختند كه معروف‌ترين آنها عبارت بود از اور ، اورك ، يا ارخ ، نيپ‌پور ، لاكاش ، اريدو ، لارسا . از نظر باستان شناسان بين النهرين يكى از مناطق مهم استقرار فرهنگها و تمدنهاى باستانى مانند سومر ، بابل و آشور است . تا چند قرن پيش ، بيشترين آگاهيها دربارهء اين سرزمين از كتب عهدين به دست مىآمد ، از قرن دهم هجرى سياحان اروپايى مانند دلاواله بعضى از لوحه‌هاى خطوط ميخى را از شهر اور ( مقيّر امروزى ) به اروپا بردند . در قرن سيزدهم بوتا دبير اول فرانسه در موصل ، اولين كاوش باستان‌شناسى را در بين النهرين شروع كرد . فعاليت وى در هجده كيلومترى شمال شرق موصل ( حرساياد ) به كشف قصر سارگن دوم ( پادشاه آشور 722 - 705 م ) انجاميد . در سال 1216 ه . ق هنرى لايارد « 2 » انگليسى خرابه‌هاى نينوا ، شهر يونس نبى ( ع ) را خاكبردارى كرد . و در 1267 همچنان به كاوش خود ادامه داد تا كتابخانه آشوربانيپال مربوط به سالهاى 668 - 633 ق . م ، را كشف كرد و بسيارى از الواح گلى ، كه كتابهاى اين كتابخانه را تشكيل مىداد را به دست آورد كه به موزهء بريتانيا منتقل كرد . اين كشفيات مهم بعدها مبناى علم آشورشناسى شد . زمانى كه سيدنى اسميت از طرف موزهء بريتانيا ( 1279 ) ، راز لوحهء يازدهم منظومه سومرى گيلگمش ( سلطان اورك ) را گشود ، بعضى از حقايق طوفان نوح هم روشن شد . « 3 »

--> ( 1 ) . مصاحب ، دائرة المعارف فارسى ، ج 2 ، ص 1703 - 1704 . ( 2 ) . Henry Layard . ( 3 ) . دانشنامهء جهان اسلام ، حرف ب ، جزوه چهارم ، ص 501 - 509 .